محمد حسن خان اعتماد السلطنه

537

چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )

كه او را از ايران به عراق تبعيد كنند و لذا او مدت بيست و شش سال در خارج از ايران به حال تبعيد به سر مىبرد . چند سالى را به سياحت گذرانيد و در اين حال نيز همواره در پى شهوت‌رانى بود . تا اينكه در اسلامبول مقيم شد . در 1288 كه سپهسالار مصدر كار شد از شاه اجازهء آمدن اللهقلى خان را گرفت و پس از رسيدن او در اوايل 1289 او را حاكم قزوين كرد . در سفر اول شاه به اروپا از ملازمان بود و در 1292 حاكم همدان شد . در اواخر سال 1296 به عضويت مجلس شوراى كبراى دولتى برقرار شد و در سال 1298 حاكم زنجان و در 18 ربيع الثانى 1299 از اين سمت معزول گشت . در اواسط سال 1305 دوباره حاكم قزوين شد و آقا باقر سعد السلطنه از او نيابت مىكرد ، ولى بعدا خودش بدان‌جا رفت و چند سال در آن شهر اقامت و حكومت داشت و چون پيرمردى بود در سلامهاى عمومى گاهى طرف خطاب شاه واقع مىشد . وى در روز يكشنبه 27 شعبان 1309 در طهران درگذشت . شرح حال او را سلطان ابراهيم ميرزا معروف به بلهاء پسر چهل و يكم فتحعلى شاه نوشته ولى هنوز چاپ نشده است . در سياستگران دورهء قاجار ( جلد 2 ص 12 ) شرح حال او آمده است و چون سالها ايلخانيگرى ايل قاجار در زمان محمد شاه و حاجى ميرزا آقاسى با او بود از اين جهت او را « ايلخانى » مىگويند و چون به مكه مشرف شده بود او را « حاجى ايلخانى » مىگفتند و چون نوادهء فتحعلى شاه بود او را « الله قلى ميرزا » نيز مىنوشتند و خطاب مىكردند . پيشخدمتباشى ، حاج آقا اسمعيل ( ص 46 - ص 23 چاپ اول ) پسر ملاباباى كليمى اصفهانى كه به شرف اسلام مشرف شد و در به دو خدمت از غلام بچگان دستگاه فتحعلى شاه بود و بعد پيشخدمت و پيشخدمت‌باشى آن پادشاه شد و در زمان محمد شاه و ناصر الدين شاه هم همين سمت را داشت . در زمان فتحعلى شاه مأمور بازگرفتن اموال و اثاثيهء محمد ولى ميرزا از عبد الرضا - خان پسر تقى خان بيگلربيگى يزد شد . در زمان ناصر الدين شاه پيشخدمت‌باشى سلام شد و شاه او را « حاجى آقا » خطاب مىكرد زيرا به حج مشرف شده بود . اين عنوان بعدا براى پسرش حسين خان به كار مىرفت . غير از اين پسر حاجى آقا اسمعيل دو پسر ديگر نيز داشت : يكى ميرزا علينقى حكيم الممالك كه در اروپا تحصيل طب كرد و ديگر رضا خان عكاس‌باشى ملقب به اقبال السلطنه و آجودان مخصوص . حاجى آقا اسمعيل در 1292 در كربلا درگذشت و همانجا به خاك رفت و پسرش ميرزا علينقى « * » پيشخدمت‌باشى سلام شد .

--> ( * ) بعدها به حكيم الممالك ملقب شد .